Prostitutie in de negentiende eeuw

Historicus en onderzoeker Rob de Spa * liet mij afgelopen week een van de originele ansichtkaarten zien die in 1902 werden gedrukt in opdracht van Guillaume Rigal. Deze Fransman was de laatste bordeelhouder van Maison Weinthal in Amsterdam. De Spa vond de prachtige bron uit het verleden op Marktplaats. Maar niet alleen de voorzijde van de kaart is boeiend.

Kluizen van Brabant is een nieuwe televisieserie waarin programmamaker en erfgoedspecialist Patrick Timmermans de betekenis van historische voorwerpen onderzoekt. Hij gaat hiervoor in gesprek met historici, conservatoren, archivarissen en andere specialisten. Voor de aflevering over de Bossche schandhuik werd ik door hem geïnterviewd. De vragen die me gesteld werden gingen over de betekenis van prostitutie in de negentiende eeuw. Het was het begin van de moderne tijd waarin de schandhuik niet meer werd gebruikt. Toch staat dit object symbool voor meer dan een oud verhaal. In de vroegmoderne tijd, toen prostitutie illegaal was, kon een bordeelhouder of sekswerker worden veroordeeld tot de schandhuik. De veroordeelde moest dan plaatsnemen in een van hout gemaakte huik en werd vervolgens 'te schande' rondgereden op een platte kar door 's-Hertogenbosch. Toeschouwers mochten de veroordeelde uitschelden en met etenswaar bekogelen. Na deze publieke vernedering werd de persoon de...

Historica dr. Katie Hemphill verwoord het helder in haar recent verschenen boek : ' Words have the power to shape our thinking about human worth in profound ways. ' De uitspraak deed me denken aan een publicatie waarin vrouwen die werkzaam waren in de prostitutie consequent 'hoeren' werden genoemd. Een uitdrukking die in de huidige tijd dezelfde negatieve lading heeft als: slet, snol of vrouw van lichte zeden. Om die reden heb ik altijd de voorkeur gegeven aan prostituee . Maar inmiddels is dit woord synoniem voor vrouwenhandel en geweld tegen vrouwen. Sekswerker is de huidige benaming. Al deze termen zijn in de Nederlandse overheidsdocumenten bij archieven te vinden. Toch zijn de betekenissen van de termen niet altijd hetzelfde. Het is dus essentieel om de interpretatie van de taal uit het verleden te begrijpen. Hoe werden de vrouwen die seksuele diensten verkochten beschreven in formele Nederlandse archiefbronnen?

Ik was gevraagd om een presentatie te geven op het jaarlijkse symposium van Studenten Geschiedenis in Nederland  (SGN). Het werd begin juni van dit jaar gehouden in Amsterdam en droeg het thema: taboes. Hier beneden vind je de introductietekst en de dia's.

Prostitutie was legaal in de negentiende eeuw. Als onderdeel van de Algemene Plaatselijke Verordeningen (AVP) konden gemeenten zelf de regels op dit gebied bepalen. Het is vaak even zoeken in een gemeentearchief om een dergelijke verordening te vinden. Ik was daarom aangenaam verrast toen ik een jaar geleden bij een online antiquariaat een ingebonden verzameling met maar liefst veertig negentiende-eeuwse verordeningen op prostitutie van diverse gemeenten tegenkwam. Mijn blijdschap was groot, maar werd al snel getemperd toen ik het prijskaartje bekeek. Kort daarna besprak ik de prachtige vondst met collega Frank de Jong  van het  Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). Hij toonde direct interesse om de verzameling aan te schaffen. Bovendien wilde hij het scannen en de gegevens ook  digitaal beschikbaar maken. De collectie bleek goed aan te sluiten bij plaatselijke verordeningen van diverse gemeenten uit dezelfde periode die het IISG al bezat. Een pracht...

Onderzoeker Hanco Jurgens attendeerde me op een interessante reportage van NPO Radio 1 waarin Lisette Blokker ( Regionaal Archief Alkmaar ) werd geïnterviewd over mariniers die in het Den Helder van de eerste helft van de negentiende-eeuw " venussmet " kregen. Interessante archiefbronnen over het onderwerp zijn geïnventariseerd en een drietal stukken uit de negentiende eeuw zijn inmiddels (14-02-2023)  gescand online te vinden zijn .  (1)  

Gemeente Amsterdam maakt interessante korte video's over allerlei historische onderwerpen die betrekking hebben op het verleden van de stad. Afgelopen jaar verscheen er een over schrijfster  Neel Doff  (1858-1942) of Keetje Tippel zoals ze in de gelijknamige boeken heet.   De besproken schrijfster publiceerde diverse verhalen die een tijdsbeeld geven over het leven in onder andere negentiende-eeuws Amsterdam. Haar bekendste werk  is gebasseerd op haar eigen leven en beschrijft onder andere haar tijd als prostituee in de hoofdstad. Neel Doff publiceert in de Franse taal en wordt in die periode met name bejubeld in Frankrijk. Nederlands succes krijgt ze pas jaren na haar overlijden. Vrouwengeschiedenis Als in de jaren zeventig van de twintigste eeuw de belangstelling toeneemt voor de geschiedenis van vrouwen aan de rand van de samenleving wordt Neel Doff met haar beschrijving over het 'harde leven' in de hoofdstad populair. Het is ook juist in die periode dat haar bo...

Een persoon uit het verleden komt pas echt tot leven wanneer je een oude foto van hem of haar ziet. Als je een dergelijke afbeelding uit de negentiende-eeuw in een archief hebt gevonden, dan is de kans echter groot dat de geportretteerde in problemen was gekomen met justitie. En blijkt het ook nog eens afkomstig te zijn uit het geheim register van ontslagen gevangenen , dan is het nog erger. In het register werden namelijk alleen personen toegevoegd die beschouwd werden als een gevaar voor de samenleving. Inzage was in die tijd beperkt tot personen in specifieke beroepen. Tegenwoordig is het oude register  online te raadplegen  bij het Brabants Historisch Informatie Centrum  (BHIC). (1) Ik vond in de databank ook veroordeelde bordeelhouders en prostituees, zoals de grimmig uitziende man hier rechts. Zijn naam was Gerardus Mulders. Initiatiefnemer voor het geheime register was de Minister van Justitie,  Anthony Modderman . (2)  Door zijn inbreng werden tussen 18...

Afgelopen donderdag was ik te gast in de online talkshow: Boeren, burgers en buitenlui . Maandelijks praat John Boeren in het programma met een pannel en gasten over nieuwe ontwikkelingen binnen stamboomonderzoek. In deze aflevering stond onder andere negentiende-eeuwse prostitutie centraal. Ik mocht vertellen over bronnen op dit gebied. De talkshow werd gelijk opgenomen en is inmiddels te zien op YouTube . Waar moet je beginnen als je vermoedt dat iemand in je stamboom in die periode inkomsten ontvangt als prostituee of bordeelhouder?   

Reglementering prostitutie Brussel (Bron: Stadsarchief Brussel) Het eerste type bron waar ik tijdens the Secret Lives Conference   bij stilstond is  het politiearchief. Iedere gemeente heeft wel een dergelijk archief met informatie over de openbare orde. De inhoud ervan kan per plaats verschillen. Het hoeft niet uitsluitend informatie over prostitutie te bevatten. Zo moet je in Brussel zeven dozen doorploeteren om 'prostituees' te vinden. De soorten bronnen in een dergelijk archief kunnen bovendien heel divers zijn. Denk hierbij aan krantenartikelen, reguleringen op het gebied van prostitutie, verklaringen van prostituees, brieven met klachten, dag- en nachtrapporten van de politie, verslagen over illegale bordelen etc. Je hebt geluk als je tussen de informatie een bron vindt, zoals een prostitutieregister.  

(Foto: Jackie Depelle, Hinckley 2018) Op 31 augustus mocht ik de keynote geven op het congres: Secret Lives: hidden voices of our ancesters in Engeland. (1)  Opmerkelijke archiefbronnen en de verhalen die ze vertellen over Britse voorouders stonden centraal tijdens dit congres. Mijn presentie richtte zich op Britse vrouwen die als prostituees gaan werken in negentiende-eeuws Nederland en België.  In deze blogpost geef ik een korte samenvatting van de presentatie. In de komende blogposts ga ik dieper in op de verschillende archiefbronnen en verhalen.

H. Turken, Binnenhuis met vrolijk gezelschap (ongev. 1828) Foto genomen door WvdB in Noordbrabants Museum Soldaten vormden in de negentiende-eeuwse prostitutie-branche een belangrijke doelgroep. Prostituees die vaak te vinden waren op of rondom het kazerneterrein werden zelfs "soldatenloopsters" genoemd. (1)  Het contact tussen vraag en aanbod was niet zonder risico. Christian blogde al eens over een commandant in Den Bosch die in 1881 zijn soldaten een bordeelverbod oplegt  vanwege de angst voor  venerische aandoeningen . Prostitutie en geslachtsziekten werden in dit kader vaak met elkaar in verband gebracht. In 1889 wordt een onderzoek over het onderwerp gepubliceerd door statisticus G. Mounier. (2)   Het werk is een interessante bron om te vergelijken met informatie uit andere archiefbronnen op het gebied van negentiende-eeuwse prostitutie. 

Bron: Brill Het boek " Selling sex in the city " is de uitkomst van een project om de sociaal economische geschiedenis van de prostitutie in steden met elkaar te vergelijken. Over het onderwerp zijn congressen geweest in Amsterdam en China . In het boek zal de prostitutiegeschiedenis van zo'n twintig plaatsen worden besproken vanaf de zeventiende tot de twintigste eeuw; onder andere Amsterdam, Londen, Brugge, Havanna, Shanghai en Sidney.

C. Monet ( Bron ) Hoe belangrijk de spoorwegen voor negentiende-eeuws Nederland zijn geweest werd ons onlangs weer duidelijk, toen Chris en ik een bezoek brachten aan het Spoorwegmuseum in Utrecht. Behalve een replica van de eerste trein  uit 1839 en tentoonstellingen biedt het museum een mooie collectie spoorboekjes. Op aanvraag zijn ze te bekijken in de bibliotheek . De informatie geeft een interessant beeld over de groei van het openbaar vervoer in de negentiende eeuw en maakt daarmee ook de invloed op de prostitutiemarkt inzichtelijk. 

Cornelia Winkelaar-Hermans  Bron: fam Winkelaar (1) Aan het begin van mijn onderzoek naar de negentiende eeuwse prostitutie  in 2002 kwam ik haar voor het eerst tegen: Cornelia Hermans die in 1849 trouwt met plaatsgenoot Franciscus Winkelaar. Deze "moeder Kee" zou in de jaren die volgen na haar huwelijk tot maar liefst het jaar 1900 de bekendste bordeelhoudster van de stad en daar buiten worden. Haar succes was mede te danken aan haar kinderen met wie ze een hechte band had. Door vele archiefstukken leerde ik Cornelia het afgelopen decennium steeds meer kennen. Ik vroeg me dan vaak af hoe ze er in het echt uit zou hebben gezien. Door het artikel in het Jaarboek van Haerlem dat sinds kort online te lezen is  (zie ook mijn vorige blogpost) weet ik het nu.

Bron: BHIC  (1) Het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) startte in oktober 2014 met een prachtig project om alle Brabantse inschrijfregisters van de strafgevangenissen uit de periode 1821-1925 online te plaatsen. De 20.000 scans van de registers zijn door ruim 250 vrijwilligers geïndexeerd. In de databank met ongeveer 100.000 persoonsvermeldingen  die hieruit voortgekomen is  kun je op naam van de gevangenen zoeken, maar ook op andere zoektermen, zoals diefstal, eerbaarheid  of onzedelijkheid.  

Voorkant Historisch Jaarboek Haerlem 2013 (foto WvdB) Afgelopen woensdag werd de nieuwe uitgave van het Historisch Jaarboek Haerlem gepresenteerd in de prachtige Doelenzaal  van de Stadsbibliotheek. In het zojuist verschenen werk heb ik een artikel gepubliceerd over de Haarlemse bordelen en hun eigenaren in de tweede helft van de negentiende eeuw.  Halverwege de jaren zestig van de negentiende eeuw telt de stad namelijk 8 bordelen met een vergunning. Tien jaar later zijn vrijwel alle eigenaren vertrokken of hebben ze tenminste hun bedrijf gesloten. (1) Slechts één legaal bordeel in de stad weet het vol te houden tot de invoering van het bordeelverbod rond 1900. De naam van de desbetreffende eigenaresse is: Cornelia Winkelaar-Hermans. Het is niet vreemd dat zij weet te overleven in de roerige tijden, want haar aanpak verschilde aanzienlijk met die van haar concurrenten.

Afbeelding en schrift van Josephine Butler, Glasgow Women's Library (foto: wvdB, 2014) Tijdens een werkbezoek aan Schotland had ik een halve dag de tijd om naar de Glasgow Women's Library  te gaan waar ze een deel van het archief van de Josephine Butler Society bewaren. Slechts de helft was beschikbaar om in te zien. De overige stukken stonden ergens in een depot opgeslagen. Ik moest het dus doen met het eerste deel van het archief over de bekendste negentiende-eeuwse Engelse feministe die streed voor een bordeelverbod . 

Bron: Geheugen van Nederland In de zeventiende en achttiende eeuw was de tolerantie van de overheid voor bordeelhoudsters een stuk lager dan in de negentiende eeuw. Tijdens een bezoek aan het Noordbrabants Museum  afgelopen weekend zag ik voor het eerst een  schandhuik  voor vrouwen uit 1688 die werd ingezet om bordeelhouders te straffen. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt en ik wilde er meer over weten.

Naar aanleiding van mijn scriptie , werd ik in 2008 gevraagd om mee te doen aan het congres Dag van de Historische Demografie . Mijn paper die net als mijn scriptie de titel: "Zedelijk Haarlem" droeg, werd daarna omgewerkt tot een artikel dat in 2010 verscheen in de reeks: Leven in de lage landen   (1) Sinds kort is het ook online te lezen via de HvA en HBO Kennisbank .