Prostitutie in de negentiende eeuw

Historica dr. Katie Hemphill verwoord het helder in haar recent verschenen boek : ' Words have the power to shape our thinking about human worth in profound ways. ' De uitspraak deed me denken aan een publicatie waarin vrouwen die werkzaam waren in de prostitutie consequent 'hoeren' werden genoemd. Een uitdrukking die in de huidige tijd dezelfde negatieve lading heeft als: slet, snol of vrouw van lichte zeden. Om die reden heb ik altijd de voorkeur gegeven aan prostituee . Maar inmiddels is dit woord synoniem voor vrouwenhandel en geweld tegen vrouwen. Sekswerker is de huidige benaming. Al deze termen zijn in de Nederlandse overheidsdocumenten bij archieven te vinden. Toch zijn de betekenissen van de termen niet altijd hetzelfde. Het is dus essentieel om de interpretatie van de taal uit het verleden te begrijpen. Hoe werden de vrouwen die seksuele diensten verkochten beschreven in formele Nederlandse archiefbronnen?

Ik was gevraagd om een presentatie te geven op het jaarlijkse symposium van Studenten Geschiedenis in Nederland  (SGN). Het werd begin juni van dit jaar gehouden in Amsterdam en droeg het thema: taboes. Hier beneden vind je de introductietekst en de dia's.

Onderzoeker Hanco Jurgens attendeerde me op een interessante reportage van NPO Radio 1 waarin Lisette Blokker ( Regionaal Archief Alkmaar ) werd geïnterviewd over mariniers die in het Den Helder van de eerste helft van de negentiende-eeuw " venussmet " kregen. Interessante archiefbronnen over het onderwerp zijn geïnventariseerd en een drietal stukken uit de negentiende eeuw zijn inmiddels (14-02-2023)  gescand online te vinden zijn .  (1)  

Op 17 februari 2022 geeft  Joanna Bourke , hoogleraar Geschiedenis aan Birbeck, University of London, een lezing over sekswerk. De lezing voor  Gresham College  wordt online gestreamd. Aanmelden is verplicht via deze  link . De website van Gresham College: "Aan het einde van de negentiende eeuw stonden controversiële debatten over prostitutie centraal bij vragen over de status van vrouwen in de samenleving, inclusief hun recht op eigendom, het recht op kiesrecht en aanspraken doen op hun eigen lichaam. De Co ntagious Diseases Acts  uit de zestiger jaren (wetgeving die sekswerkers strafbaar stelden in het Verenigd Koninkrijk, niet hun klanten) en de Maiden Tribute of Modern Babylon uit 1885 (de eerste ontmaskering van kinderprostitutie in het Verenigd Koninkrijk) onthullen niet alleen de houding ten opzichte van de commercialisering van het lichaam, maar hebben ook een erfenis achtergelaten voor de huidige tijd." Joanna heeft interessante boeken geschreven over ...

Toen ik naar informatie zocht over chokers , kwam ik een serie interessante online lezingen reeks over het schilderij Olympia van Manet tegen. Een van de afleveringen  gaat over prostitutie en samenleving in de tweede helft van de negentiende eeuw en heeft als titel:   een sociaal en seksueel taboe . De organisatie verantwoordelijk voor de video's is  Art d'Histoire . Door voor een collegevorm te kiezen wil het bedrijf met name studenten en academici bereiken. De presentaties bevatten daarom ook verwijzingen naar voornamelijk primaire (gedrukte) bronnen en volgens de website is een team van historici en filosofen verantwoordelijk voor de inhoud. De namen van deze onderzoekers worden echter niet op de site genoemd.  Alle lezingen worden in het Frans gegeven door  Lisa Martinot . Haar presentatievaardigheden zijn uitstekend en de inhoud is boeiend en goed onderzocht. Helaas is de Engelse versie niet meer online beschikbaar. De toevoeging die ik heb aan deze specif...

In 2016 kreeg ik de vraag van een journalist of negentiende-eeuwse vrouwen die een lint om hun nek droegen (of een "choker" zoals het werd genoemd) prostituees waren? Aanleiding was een hernieuwde belangstelling van dit type halsketting onder beroemdheden en tieners. Zelfs nu, vijf jaar later, omschrijft Harpers Bazar een choker als een van de trends in de mode. Een paar weken terug kwam tijdens een online lezing over de Belle Epoque in Parijs de choker ter sprake. Dit deed me denken aan de vraag  en ik ben op zoek gegaan naar een antwoord.(1) Volgens Encyclopaedia Britannica is de definitie van een choker: een halsketting die nauw om de nek past als een nauwsluitende, hoge kraag. Het Britse naslagwerk legt bovendien uit dat de choker in de negentiende eeuw populair werd. In zijn vroegste vorm had de ketting één of meerdere rijen parels. Halverwege de eeuw kwam de choker met een fluwelen band waarop een speld of parel was gespeld in de mode. De rood lint versie die vrouw...

Dan Snow sprak voor de boeiende geschiedenispodcast History Hit met historica Julia Laite over geweld tegen vrouwen in het negentiende-eeuwse Londen. Aanleiding voor dit interview was de moord op Sarah Everard in maart van dit jaar. Julia vergelijkt de zaak met Emma Elizabeth Smith , die hetzelfde lot ondergaat na een bezoek aan een Londense bar in 1888. De wetenschapster verricht al tien jaar historisch onderzoek naar sekswerksters in Londen en het geweld dat ze ondervonden. (1)  Ze concludeert dat met het sluiten van de bordelen eind negentiende eeuw het geweld tegen vrouwen niet afnam. Juist het tegenovergestelde gebeurde. Het leidde tot een toename van geweld tegen de meest kwetsbaren. (2)     Ga naar de (Engelse) Podcast            (via Google Podcast)        De duistere stad Met de economische groei verschenen er steeds meer warenhuizen, uitgaansgelegenheden en koffiehuizen in laat-Victoriaanse Londen. De verander...

Dr Julia Laite publiceerde onlangs een waargebeurd verhaal over Lydia Harvey die op zestienjarige leeftijd in de prostitutie belandt. (1) Haar verhaal begint in 1910 als Lydia een aantrekkelijk aanbod krijgt om te reizen én veel geld te verdienen. De Nieuw Zeelandse hoeft niet lang na te denken. Ze is op zoek naar avontuur en wil graag meer van de wereld zien. Door de opkomst van commerciële reizen via stoomboten in die periode, is het vervullen van die wens eenvoudiger geworden. Lydia reist per schip van haar vaderland naar Buenos Aires en uiteindelijk komt ze in London terecht. Maar het avontuur brengt niet datgene waar ze op gehoopt had en uiteindelijk wordt ze zelfs kroongetuige in de rechtzaak tegen haar souterneurs. Het boek biedt door uitgebreid (archief)onderzoek een realistische blik in de wereld van internationale prostitutie aan het begin van de twintigste eeuw.  

Nana - E. Manet ( Bron ) In de jaren tachtig van de negentiende eeuw werd make-up populairder. Maar het moest niet te opvallend zijn aangebracht in het gezicht van de vrouw. Hoe zag het eruit en welke producten gebruikte men dan? 

Bron afb: Wikimedia Commons Vandaag is een gezamenlijke brief uit 1888 van Van Gogh en Gauguin aan Emile Bernard geveild voor €210.000,-. In de brief spreken de heren over hun bordeelbezoek in Frankrijk. Naar aanleiding van het onderwerp werd ik benaderd door de redactie van het radioprogramma Nieuwsweekend voor een "live" interview. Het onderwerp ging over negentiende-eeuwse prostitutie en je kunt het hier terugluisteren . Hoe belangrijk zijn bordelen voor Van Gogh en Gauguin in die periode?

H. Turken, Binnenhuis met vrolijk gezelschap (ongev. 1828) Foto genomen door WvdB in Noordbrabants Museum Soldaten vormden in de negentiende-eeuwse prostitutie-branche een belangrijke doelgroep. Prostituees die vaak te vinden waren op of rondom het kazerneterrein werden zelfs "soldatenloopsters" genoemd. (1)  Het contact tussen vraag en aanbod was niet zonder risico. Christian blogde al eens over een commandant in Den Bosch die in 1881 zijn soldaten een bordeelverbod oplegt  vanwege de angst voor  venerische aandoeningen . Prostitutie en geslachtsziekten werden in dit kader vaak met elkaar in verband gebracht. In 1889 wordt een onderzoek over het onderwerp gepubliceerd door statisticus G. Mounier. (2)   Het werk is een interessante bron om te vergelijken met informatie uit andere archiefbronnen op het gebied van negentiende-eeuwse prostitutie. 

Bron: Brill Het boek " Selling sex in the city " is de uitkomst van een project om de sociaal economische geschiedenis van de prostitutie in steden met elkaar te vergelijken. Over het onderwerp zijn congressen geweest in Amsterdam en China . In het boek zal de prostitutiegeschiedenis van zo'n twintig plaatsen worden besproken vanaf de zeventiende tot de twintigste eeuw; onder andere Amsterdam, Londen, Brugge, Havanna, Shanghai en Sidney.

Women's Library Glasgow. Foto: WvdB 2014  In de tv-serie: Who do you think you are? (Nederlandse versie is: Verborgen Verleden ) duiken bekende mensen in hun familieverleden. Door de archiefbronnen te bestuderen kan dan blijken dat een voorouder actief was in of te maken kreeg met de prostitutiebranche. (1)  Zo gaat een van de boeiende speurtochten in de serie over een markante voorouder van actrice Alex Kingston , namelijk de negentiende-eeuwse bordeelhoudster Elizabeth Brahams. 

Affiche Reine de joie, moeurs du demi-monde van Victor Joze (1892) Henri de Toulouse-Lautrec  ( Van Gogh Museum ) Het Van Gogh Museum heeft bijna 2080 prenten en affiches uit het fin de siècle tijdperk online geplaatst. De collectie geeft een interessant beeld van het Franse leven aan het einde van de negentiende en begin twintigste eeuw door de ogen van de grafische kunststroming.  De collectie is te doorzoeken via vrije zoektermen (bijvoorbeeld: Moulan Rouge, bordelen, madame etc):

C. Monet ( Bron ) Hoe belangrijk de spoorwegen voor negentiende-eeuws Nederland zijn geweest werd ons onlangs weer duidelijk, toen Chris en ik een bezoek brachten aan het Spoorwegmuseum in Utrecht. Behalve een replica van de eerste trein  uit 1839 en tentoonstellingen biedt het museum een mooie collectie spoorboekjes. Op aanvraag zijn ze te bekijken in de bibliotheek . De informatie geeft een interessant beeld over de groei van het openbaar vervoer in de negentiende eeuw en maakt daarmee ook de invloed op de prostitutiemarkt inzichtelijk. 

Kees van Dongen - 'Petit Histoires Pour  Grand et Petit Enfants' - L'Assiette au  Beurre , 1901 ( Bron ), Vanaf 22 september 2015 tot 20 januari 2016 staat in Musee d'Orsay te Parijs de negentiende-eeuwse prostituee centraal in de expositie:  Splendeurs et misères. Images de la prostitution en France (1850-1910) .  In foto's, schilderijen, beelden en grafische kunst wordt het thema vanuit twee tegenstrijdige standpunten weergegeven. (1) Enerzijds worden de fantasieën geprikkeld door de prostitutie in luxe bordelen met veel weelde en rijkdom te verbeelden. Anderzijds toont de straatprostitutie weinig glamour. De tentoonstelling wil de diversiteit in beeldvorming verenigen en verbinden aan de ontwikkeling van de moderne schilderkunt. Ik ben erg benieuwd hoe dit eruit gaat zien.

Basile de Loose, De oude snoeper ( bron ) Onlangs bezochten Chris en ik de prachtige tentoonstelling " Een romantische reis " in het Noordbrabants Museum. Jef Rademakers  is verantwoordelijk voor de verzameling van ongeveer 100 kunstwerken die een boeiend beeld geven van de lage landen in de eerste helft van de negentiende eeuw. In tegenstelling tot de voorafgaande periode van de rationele Verlichting , stond in het romantische genre de emoties, verbeelding en intuïtie centraal. De werkelijkheid moest net iets mooier worden weergegeven. Behalve de prachtige landschappen en stadsgezichten, werd mijn aandacht door de genrestukken getrokken, zoals "De oude snoeper" van Basile de Loose, waarin verleiding centraal staat.

The Awakening Councience  ( Bron ) Eind juli zond Holland Doc de 4-delige serie " The Victorians " uit. Presentator Jeremy Paxman laat in de korte reeks het leven in Victoriaans Engeland zien met behulp van de veranderingen in de schilderkunst. In de aflevering "Home Sweet Home" staat het gezin centraal. Enerzijds wordt de gelukkige en gezonde familie geïdealiseerd, anderzijds toont de schilderkunst ook de bedreigingen. Een voorbeeld van dergelijk onheil laat William Holman Hunt zien in zijn schilderij: " the Awakening Councience " (1).  Een mooie documentaire uit 2009. Noten (1) Het schilderij is te zien in de Tate Gallery (Londen). Zie ook de interessante discussie over het schilderij van de Khan Academy uit 2012. 

Die Pariserin bei ihrer toilette, afb. 5 ( Bron )  Mary C. Beaudry van Boston University deed in 2008 samen met studenten een interessant onderzoek. Het team bestudeerde 3.000 objecten die tijdens archeologische opgravingen waren gevonden op een terrein in het noorden van de stad. Door ook de kadastrale archieven van het gebied te raadplegen werd duidelijk dat de objecten toebehoorden aan de inwoners van een illegaal bordeel dat hier tussen 1852 en 1883 gevestigd was. De spullen gaven een interessante beeld van het dagelijks leven in het publieke huis.   

Afbeelding en schrift van Josephine Butler, Glasgow Women's Library (foto: wvdB, 2014) Tijdens een werkbezoek aan Schotland had ik een halve dag de tijd om naar de Glasgow Women's Library  te gaan waar ze een deel van het archief van de Josephine Butler Society bewaren. Slechts de helft was beschikbaar om in te zien. De overige stukken stonden ergens in een depot opgeslagen. Ik moest het dus doen met het eerste deel van het archief over de bekendste negentiende-eeuwse Engelse feministe die streed voor een bordeelverbod .