Prostitutie in de negentiende eeuw

Historicus en onderzoeker Rob de Spa * liet mij afgelopen week een van de originele ansichtkaarten zien die in 1902 werden gedrukt in opdracht van Guillaume Rigal. Deze Fransman was de laatste bordeelhouder van Maison Weinthal in Amsterdam. De Spa vond de prachtige bron uit het verleden op Marktplaats. Maar niet alleen de voorzijde van de kaart is boeiend.

Kluizen van Brabant is een nieuwe televisieserie waarin programmamaker en erfgoedspecialist Patrick Timmermans de betekenis van historische voorwerpen onderzoekt. Hij gaat hiervoor in gesprek met historici, conservatoren, archivarissen en andere specialisten. Voor de aflevering over de Bossche schandhuik werd ik door hem geïnterviewd. De vragen die me gesteld werden gingen over de betekenis van prostitutie in de negentiende eeuw. Het was het begin van de moderne tijd waarin de schandhuik niet meer werd gebruikt. Toch staat dit object symbool voor meer dan een oud verhaal. In de vroegmoderne tijd, toen prostitutie illegaal was, kon een bordeelhouder of sekswerker worden veroordeeld tot de schandhuik. De veroordeelde moest dan plaatsnemen in een van hout gemaakte huik en werd vervolgens 'te schande' rondgereden op een platte kar door 's-Hertogenbosch. Toeschouwers mochten de veroordeelde uitschelden en met etenswaar bekogelen. Na deze publieke vernedering werd de persoon de...

Historica dr. Katie Hemphill verwoord het helder in haar recent verschenen boek : ' Words have the power to shape our thinking about human worth in profound ways. ' De uitspraak deed me denken aan een publicatie waarin vrouwen die werkzaam waren in de prostitutie consequent 'hoeren' werden genoemd. Een uitdrukking die in de huidige tijd dezelfde negatieve lading heeft als: slet, snol of vrouw van lichte zeden. Om die reden heb ik altijd de voorkeur gegeven aan prostituee . Maar inmiddels is dit woord synoniem voor vrouwenhandel en geweld tegen vrouwen. Sekswerker is de huidige benaming. Al deze termen zijn in de Nederlandse overheidsdocumenten bij archieven te vinden. Toch zijn de betekenissen van de termen niet altijd hetzelfde. Het is dus essentieel om de interpretatie van de taal uit het verleden te begrijpen. Hoe werden de vrouwen die seksuele diensten verkochten beschreven in formele Nederlandse archiefbronnen?

Ik was gevraagd om een presentatie te geven op het jaarlijkse symposium van Studenten Geschiedenis in Nederland  (SGN). Het werd begin juni van dit jaar gehouden in Amsterdam en droeg het thema: taboes. Hier beneden vind je de introductietekst en de dia's.

Prostitutie was legaal in de negentiende eeuw. Als onderdeel van de Algemene Plaatselijke Verordeningen (AVP) konden gemeenten zelf de regels op dit gebied bepalen. Het is vaak even zoeken in een gemeentearchief om een dergelijke verordening te vinden. Ik was daarom aangenaam verrast toen ik een jaar geleden bij een online antiquariaat een ingebonden verzameling met maar liefst veertig negentiende-eeuwse verordeningen op prostitutie van diverse gemeenten tegenkwam. Mijn blijdschap was groot, maar werd al snel getemperd toen ik het prijskaartje bekeek. Kort daarna besprak ik de prachtige vondst met collega Frank de Jong  van het  Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). Hij toonde direct interesse om de verzameling aan te schaffen. Bovendien wilde hij het scannen en de gegevens ook  digitaal beschikbaar maken. De collectie bleek goed aan te sluiten bij plaatselijke verordeningen van diverse gemeenten uit dezelfde periode die het IISG al bezat. Een pracht...

Op 17 februari 2022 geeft  Joanna Bourke , hoogleraar Geschiedenis aan Birbeck, University of London, een lezing over sekswerk. De lezing voor  Gresham College  wordt online gestreamd. Aanmelden is verplicht via deze  link . De website van Gresham College: "Aan het einde van de negentiende eeuw stonden controversiële debatten over prostitutie centraal bij vragen over de status van vrouwen in de samenleving, inclusief hun recht op eigendom, het recht op kiesrecht en aanspraken doen op hun eigen lichaam. De Co ntagious Diseases Acts  uit de zestiger jaren (wetgeving die sekswerkers strafbaar stelden in het Verenigd Koninkrijk, niet hun klanten) en de Maiden Tribute of Modern Babylon uit 1885 (de eerste ontmaskering van kinderprostitutie in het Verenigd Koninkrijk) onthullen niet alleen de houding ten opzichte van de commercialisering van het lichaam, maar hebben ook een erfenis achtergelaten voor de huidige tijd." Joanna heeft interessante boeken geschreven over ...

Vorig jaar verscheen een biografie van een prominente sociale Engelse hervormster en strijder voor vrouwenrechten, Josephine Elizabeth Butler (1828-1906). Hoewel er verschillende boeken over haar leven zijn gepubliceerd -waaronder een  autobiografie - telt dit nieuw verschenen werk van  Jane Robinson  slechts 91 pagina's. (1)   En nog opvallender: het levensverhaal van Josephine wordt van geboorte tot haar overlijden verteld van pagina's 5 tot en met 39. Een opmerkelijk boek over een opmerkelijk persoon. Het hebben van een abolitionistisch politiek hervormde vader in combinatie met een christelijk calivinistische moeder, heeft grote invloed op de keuzes die Josephine in haar leven zou gaan maken. Daarnaast trouwt ze op jonge leeftijd met George Butler, een leraar en academicus die haar strijd onvoorwaardelijk blijft steunen. Het echtpaar krijgt vier kinderen waarvan hun oudste dochter in 1864 overlijdt door een ongeval. Na deze tragische gebeurtenis wordt Josephine a...

Als je vanuit het buitenland eind negentiende eeuw in Amsterdam arriveert om er een tijd te wonen, dan heb je volgens de Vreemdelingenwet een reis- en verblijfspas nodig die je moet aanvragen bij het politiebureau. Met dit officiële document kun je dan drie maanden in de hoofdstad wonen en het vervolgens nog eens drie maal verlengen. Als je beroep echter verband houdt met prostitutie wordt de aanvraag standaard afgewezen, ook al is  in die periode  prostitutie legaal in Nederland. De regels op dit gebied worden echter decentraal bij gemeenten belegd. En hoewel er in Amsterdam voorstellen worden gedaan, worden de plannen om prostitutie te reguleren door de raad verworpen. Men vreest namelijk dat opgelegde regels juist zullen leiden tot een toename van illegale prostitutie in de stad. (1)   Het  Stadsarchief Amsterdam  heeft een apart register van geweigerde verzoeken van reis- en verblijfspassen aan buitenlandse vrouwen tussen de jaren 1874 en 1897. Het beroep w...

Dan Snow sprak voor de boeiende geschiedenispodcast History Hit met historica Julia Laite over geweld tegen vrouwen in het negentiende-eeuwse Londen. Aanleiding voor dit interview was de moord op Sarah Everard in maart van dit jaar. Julia vergelijkt de zaak met Emma Elizabeth Smith , die hetzelfde lot ondergaat na een bezoek aan een Londense bar in 1888. De wetenschapster verricht al tien jaar historisch onderzoek naar sekswerksters in Londen en het geweld dat ze ondervonden. (1)  Ze concludeert dat met het sluiten van de bordelen eind negentiende eeuw het geweld tegen vrouwen niet afnam. Juist het tegenovergestelde gebeurde. Het leidde tot een toename van geweld tegen de meest kwetsbaren. (2)     Ga naar de (Engelse) Podcast            (via Google Podcast)        De duistere stad Met de economische groei verschenen er steeds meer warenhuizen, uitgaansgelegenheden en koffiehuizen in laat-Victoriaanse Londen. De verander...

Een persoon uit het verleden komt pas echt tot leven wanneer je een oude foto van hem of haar ziet. Als je een dergelijke afbeelding uit de negentiende-eeuw in een archief hebt gevonden, dan is de kans echter groot dat de geportretteerde in problemen was gekomen met justitie. En blijkt het ook nog eens afkomstig te zijn uit het geheim register van ontslagen gevangenen , dan is het nog erger. In het register werden namelijk alleen personen toegevoegd die beschouwd werden als een gevaar voor de samenleving. Inzage was in die tijd beperkt tot personen in specifieke beroepen. Tegenwoordig is het oude register  online te raadplegen  bij het Brabants Historisch Informatie Centrum  (BHIC). (1) Ik vond in de databank ook veroordeelde bordeelhouders en prostituees, zoals de grimmig uitziende man hier rechts. Zijn naam was Gerardus Mulders. Initiatiefnemer voor het geheime register was de Minister van Justitie,  Anthony Modderman . (2)  Door zijn inbreng werden tussen 18...

Reglementering prostitutie Brussel (Bron: Stadsarchief Brussel) Het eerste type bron waar ik tijdens the Secret Lives Conference   bij stilstond is  het politiearchief. Iedere gemeente heeft wel een dergelijk archief met informatie over de openbare orde. De inhoud ervan kan per plaats verschillen. Het hoeft niet uitsluitend informatie over prostitutie te bevatten. Zo moet je in Brussel zeven dozen doorploeteren om 'prostituees' te vinden. De soorten bronnen in een dergelijk archief kunnen bovendien heel divers zijn. Denk hierbij aan krantenartikelen, reguleringen op het gebied van prostitutie, verklaringen van prostituees, brieven met klachten, dag- en nachtrapporten van de politie, verslagen over illegale bordelen etc. Je hebt geluk als je tussen de informatie een bron vindt, zoals een prostitutieregister.  

H. Turken, Binnenhuis met vrolijk gezelschap (ongev. 1828) Foto genomen door WvdB in Noordbrabants Museum Soldaten vormden in de negentiende-eeuwse prostitutie-branche een belangrijke doelgroep. Prostituees die vaak te vinden waren op of rondom het kazerneterrein werden zelfs "soldatenloopsters" genoemd. (1)  Het contact tussen vraag en aanbod was niet zonder risico. Christian blogde al eens over een commandant in Den Bosch die in 1881 zijn soldaten een bordeelverbod oplegt  vanwege de angst voor  venerische aandoeningen . Prostitutie en geslachtsziekten werden in dit kader vaak met elkaar in verband gebracht. In 1889 wordt een onderzoek over het onderwerp gepubliceerd door statisticus G. Mounier. (2)   Het werk is een interessante bron om te vergelijken met informatie uit andere archiefbronnen op het gebied van negentiende-eeuwse prostitutie. 

Bron: BHIC  (1) Het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) startte in oktober 2014 met een prachtig project om alle Brabantse inschrijfregisters van de strafgevangenissen uit de periode 1821-1925 online te plaatsen. De 20.000 scans van de registers zijn door ruim 250 vrijwilligers geïndexeerd. In de databank met ongeveer 100.000 persoonsvermeldingen  die hieruit voortgekomen is  kun je op naam van de gevangenen zoeken, maar ook op andere zoektermen, zoals diefstal, eerbaarheid  of onzedelijkheid.  

Afbeelding en schrift van Josephine Butler, Glasgow Women's Library (foto: wvdB, 2014) Tijdens een werkbezoek aan Schotland had ik een halve dag de tijd om naar de Glasgow Women's Library  te gaan waar ze een deel van het archief van de Josephine Butler Society bewaren. Slechts de helft was beschikbaar om in te zien. De overige stukken stonden ergens in een depot opgeslagen. Ik moest het dus doen met het eerste deel van het archief over de bekendste negentiende-eeuwse Engelse feministe die streed voor een bordeelverbod . 

Bron: Geheugen van Nederland In de zeventiende en achttiende eeuw was de tolerantie van de overheid voor bordeelhoudsters een stuk lager dan in de negentiende eeuw. Tijdens een bezoek aan het Noordbrabants Museum  afgelopen weekend zag ik voor het eerst een  schandhuik  voor vrouwen uit 1688 die werd ingezet om bordeelhouders te straffen. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt en ik wilde er meer over weten.

Naar aanleiding van mijn scriptie , werd ik in 2008 gevraagd om mee te doen aan het congres Dag van de Historische Demografie . Mijn paper die net als mijn scriptie de titel: "Zedelijk Haarlem" droeg, werd daarna omgewerkt tot een artikel dat in 2010 verscheen in de reeks: Leven in de lage landen   (1) Sinds kort is het ook online te lezen via de HvA en HBO Kennisbank .

Oprichter van de Middernachtzending  Johannes "Pa" van der Steur ( Bron ) In de vaste rubriek "De stelling" van het Historisch Nieuwsblad is deze maand gekozen voor het onderwerp: prostitutie. Anton van Hooff (Radboud), Ruth Oldenziel (TUE) en James Kennedy (UvA) moesten zich buigen over de stelling: "Prostitutie moet worden aangepakt met een nieuwe Middernachtzending". [1] Geen van de drie wetenschappers is het met de stelling eens. Van Hooff geeft aan dat prostitutie een gegeven is dat niet is uit te roeien. Oldenziel stelt dat het tegenwoordig een arbeidsrechtelijke kwestie is geworden en geen morele kwestie meer. Kennedy vindt ook dat de prostitutie aangepakt zou moeten worden, maar dat de Middernachtzending niet het antwoord is.  Om te achterhalen of de stelling toepasbaar is in huidige tijd, moet eerst duidelijk zijn wat de Middernachtzending (MNZ) in de negentiende eeuw was, wie eraan deelnamen en wat ze bereikt hebben. 

Albertine valt in slaap achter haar naaimachine ( Bron ) Op de tentoonstelling Nordic Art  - nu in het Groninger Museum - zijn een aantal werken te zien van schrijver en schilder Christian Krohg  (1852 - 1925). In 1886 verscheen zijn boek Albertine  waarin de prostitutie centraal staat en zou leiden tot politieke onrust in Noorwegen. Krohg illustreerde enkele fragmenten uit het werk die nu op de tentoonstelling te zien zijn.  Het verhaal in het boek gaat over de arme naaister Albertine die woont in het oosten van de Noorse hoofdstad. Ze wordt verleid door een zekere "Winther", een politieagent die haar misbruikt als ze in slaap is gevallen. Ze moet zich op vernederende wijze laten onderzoeken op geslachtsziekten en komt uiteindelijk in de prostitutie terecht.

Muts die gevangenen moesten dragen buiten hun cel in de 19e eeuw ( bron ) Diefstal of koppelarij worden vaak genoemd in samenhang met prostitutie. [1] Degenen die veroordeeld waren voor dergelijke vergrijpen vind je terug in vonnissen van arrondissements-rechtbanken. [2] Via de website Archieven.nl kun je op de naam van een persoon zoeken om zo te achterhalen of hij of zij via een dergelijke rechtbank veroordeeld is geweest. Vervolgens kun je dan naar het desbetreffende Regionaal Historisch Centrum (RHC) toegaan om het vonnis in te zien. Maar niet alle indexen op de vonnissen in negentiende-eeuws Nederland zijn online -en via deze website- ontsloten. Bovendien is het niet altijd mogelijk om via deze zoekoptie het delict of een beroep te achterhalen. Ik heb twee archiefinstellingen gevonden die in dat opzicht online meer te bieden hebben: het BHIC in 's-Hertogenbosch en Tresoar in Leeuwarden.

Afbeelding afkomstig uit collectie Stadsarchief Amsterdam met informatiepagina over het weekblad Pst-Pst!