Prostitutie in de negentiende eeuw

Historicus en onderzoeker Rob de Spa * liet mij afgelopen week een van de originele ansichtkaarten zien die in 1902 werden gedrukt in opdracht van Guillaume Rigal. Deze Fransman was de laatste bordeelhouder van Maison Weinthal in Amsterdam. De Spa vond de prachtige bron uit het verleden op Marktplaats. Maar niet alleen de voorzijde van de kaart is boeiend.

Kluizen van Brabant is een nieuwe televisieserie waarin programmamaker en erfgoedspecialist Patrick Timmermans de betekenis van historische voorwerpen onderzoekt. Hij gaat hiervoor in gesprek met historici, conservatoren, archivarissen en andere specialisten. Voor de aflevering over de Bossche schandhuik werd ik door hem geïnterviewd. De vragen die me gesteld werden gingen over de betekenis van prostitutie in de negentiende eeuw. Het was het begin van de moderne tijd waarin de schandhuik niet meer werd gebruikt. Toch staat dit object symbool voor meer dan een oud verhaal. In de vroegmoderne tijd, toen prostitutie illegaal was, kon een bordeelhouder of sekswerker worden veroordeeld tot de schandhuik. De veroordeelde moest dan plaatsnemen in een van hout gemaakte huik en werd vervolgens 'te schande' rondgereden op een platte kar door 's-Hertogenbosch. Toeschouwers mochten de veroordeelde uitschelden en met etenswaar bekogelen. Na deze publieke vernedering werd de persoon de...

Historica dr. Katie Hemphill verwoord het helder in haar recent verschenen boek : ' Words have the power to shape our thinking about human worth in profound ways. ' De uitspraak deed me denken aan een publicatie waarin vrouwen die werkzaam waren in de prostitutie consequent 'hoeren' werden genoemd. Een uitdrukking die in de huidige tijd dezelfde negatieve lading heeft als: slet, snol of vrouw van lichte zeden. Om die reden heb ik altijd de voorkeur gegeven aan prostituee . Maar inmiddels is dit woord synoniem voor vrouwenhandel en geweld tegen vrouwen. Sekswerker is de huidige benaming. Al deze termen zijn in de Nederlandse overheidsdocumenten bij archieven te vinden. Toch zijn de betekenissen van de termen niet altijd hetzelfde. Het is dus essentieel om de interpretatie van de taal uit het verleden te begrijpen. Hoe werden de vrouwen die seksuele diensten verkochten beschreven in formele Nederlandse archiefbronnen?

Ik was gevraagd om een presentatie te geven op het jaarlijkse symposium van Studenten Geschiedenis in Nederland  (SGN). Het werd begin juni van dit jaar gehouden in Amsterdam en droeg het thema: taboes. Hier beneden vind je de introductietekst en de dia's.

Kun je met weinig moeite een papieren boek maken van een blog? Ja, dat kan.  Onlangs probeerde ik  Pixxibook.com  en vond het resultaat erg mooi: een ingebonden boek met alle posts van dit blog. Dit zijn in het kort mijn bevindingen...

Prostitutie was legaal in de negentiende eeuw. Als onderdeel van de Algemene Plaatselijke Verordeningen (AVP) konden gemeenten zelf de regels op dit gebied bepalen. Het is vaak even zoeken in een gemeentearchief om een dergelijke verordening te vinden. Ik was daarom aangenaam verrast toen ik een jaar geleden bij een online antiquariaat een ingebonden verzameling met maar liefst veertig negentiende-eeuwse verordeningen op prostitutie van diverse gemeenten tegenkwam. Mijn blijdschap was groot, maar werd al snel getemperd toen ik het prijskaartje bekeek. Kort daarna besprak ik de prachtige vondst met collega Frank de Jong  van het  Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). Hij toonde direct interesse om de verzameling aan te schaffen. Bovendien wilde hij het scannen en de gegevens ook  digitaal beschikbaar maken. De collectie bleek goed aan te sluiten bij plaatselijke verordeningen van diverse gemeenten uit dezelfde periode die het IISG al bezat. Een pracht...

Onderzoeker Hanco Jurgens attendeerde me op een interessante reportage van NPO Radio 1 waarin Lisette Blokker ( Regionaal Archief Alkmaar ) werd geïnterviewd over mariniers die in het Den Helder van de eerste helft van de negentiende-eeuw " venussmet " kregen. Interessante archiefbronnen over het onderwerp zijn geïnventariseerd en een drietal stukken uit de negentiende eeuw zijn inmiddels (14-02-2023)  gescand online te vinden zijn .  (1)  

Er zijn diverse nieuwe of binnenkort-te-verschijnen boeken over negentiende-eeuwse prostitutie die ik graag wil lezen in de komende winter. In deze blogpost geef ik een overzicht. Siobhán Hearne,  Policing prostitution. Regulating the Lower Classes in Late Imperial Russia  (2021) Het boek bespreekt het reguleringssysteem in Rusland van de jaren 1840 tot 1917. Hoe werd het geïmplementeerd, ervaren en weerstand geboden ​​in een tijdperk van modernisering en verstedelijking? Elk hoofdstuk onderzoekt de levens en uitdagingen van verschillende betrokkenen, inclusief vrouwen die seks aanboden, mannen die ervoor betaalden, bemiddelaars, de politie en grotere stedelijke gemeenschappen  ( OUP ) . Recensie in  Journal of the history of sexuality Meer informatie over het boek Jade W. Luiz,  Archeology of a Brothel in a Nineteenth-Century Boston, MA  (2023) Het boek onderzoekt hoe de praktijk van negentiende-eeuwse prostitutie een constructie was van fantasieën bedoeld...

Waar ga je naar toe als je in een vreemde stad een avondje wilt stappen? In negentiende-eeuws Amsterdam werden op straat flyers uitgedeeld met tips waar je kon gluren naar "damesbediening" of "Grieksche nijmphen" kon ontmoeten. (1) In andere metropolen waren speciale gidsen te koop bij kiosken met adressen en recensies van bordelen en prostituees. 'Pleasure guides' van toen blijken nog steeds populair te zijn. In 2020 werd Pretty women of Paris , afkomstig uit 1883, op een veiling verkocht voor zesduizend dollar. Wie de geinteresseerde koper is kon ik niet achterhalen. Voor historici bieden de gidsen boeiende informatie. Niet omdat de beoordelingen nieuwe inzichten geven in wat klanten belangrijke kwaliteiten van prostituees vonden in die periode. Dergelijke beschrijvingen van 'dames van plezier' zijn door de eeuwen heen nauwelijks veranderd. Interessant zijn de genoemde locaties van publieke vrouwen en huizen in een stad, de prijzen van diensten en...

Op 17 februari 2022 geeft  Joanna Bourke , hoogleraar Geschiedenis aan Birbeck, University of London, een lezing over sekswerk. De lezing voor  Gresham College  wordt online gestreamd. Aanmelden is verplicht via deze  link . De website van Gresham College: "Aan het einde van de negentiende eeuw stonden controversiële debatten over prostitutie centraal bij vragen over de status van vrouwen in de samenleving, inclusief hun recht op eigendom, het recht op kiesrecht en aanspraken doen op hun eigen lichaam. De Co ntagious Diseases Acts  uit de zestiger jaren (wetgeving die sekswerkers strafbaar stelden in het Verenigd Koninkrijk, niet hun klanten) en de Maiden Tribute of Modern Babylon uit 1885 (de eerste ontmaskering van kinderprostitutie in het Verenigd Koninkrijk) onthullen niet alleen de houding ten opzichte van de commercialisering van het lichaam, maar hebben ook een erfenis achtergelaten voor de huidige tijd." Joanna heeft interessante boeken geschreven over ...

Gemeente Amsterdam maakt interessante korte video's over allerlei historische onderwerpen die betrekking hebben op het verleden van de stad. Afgelopen jaar verscheen er een over schrijfster  Neel Doff  (1858-1942) of Keetje Tippel zoals ze in de gelijknamige boeken heet.   De besproken schrijfster publiceerde diverse verhalen die een tijdsbeeld geven over het leven in onder andere negentiende-eeuws Amsterdam. Haar bekendste werk  is gebasseerd op haar eigen leven en beschrijft onder andere haar tijd als prostituee in de hoofdstad. Neel Doff publiceert in de Franse taal en wordt in die periode met name bejubeld in Frankrijk. Nederlands succes krijgt ze pas jaren na haar overlijden. Vrouwengeschiedenis Als in de jaren zeventig van de twintigste eeuw de belangstelling toeneemt voor de geschiedenis van vrouwen aan de rand van de samenleving wordt Neel Doff met haar beschrijving over het 'harde leven' in de hoofdstad populair. Het is ook juist in die periode dat haar bo...

Vorig jaar verscheen een biografie van een prominente sociale Engelse hervormster en strijder voor vrouwenrechten, Josephine Elizabeth Butler (1828-1906). Hoewel er verschillende boeken over haar leven zijn gepubliceerd -waaronder een  autobiografie - telt dit nieuw verschenen werk van  Jane Robinson  slechts 91 pagina's. (1)   En nog opvallender: het levensverhaal van Josephine wordt van geboorte tot haar overlijden verteld van pagina's 5 tot en met 39. Een opmerkelijk boek over een opmerkelijk persoon. Het hebben van een abolitionistisch politiek hervormde vader in combinatie met een christelijk calivinistische moeder, heeft grote invloed op de keuzes die Josephine in haar leven zou gaan maken. Daarnaast trouwt ze op jonge leeftijd met George Butler, een leraar en academicus die haar strijd onvoorwaardelijk blijft steunen. Het echtpaar krijgt vier kinderen waarvan hun oudste dochter in 1864 overlijdt door een ongeval. Na deze tragische gebeurtenis wordt Josephine a...

Toen ik naar informatie zocht over chokers , kwam ik een serie interessante online lezingen reeks over het schilderij Olympia van Manet tegen. Een van de afleveringen  gaat over prostitutie en samenleving in de tweede helft van de negentiende eeuw en heeft als titel:   een sociaal en seksueel taboe . De organisatie verantwoordelijk voor de video's is  Art d'Histoire . Door voor een collegevorm te kiezen wil het bedrijf met name studenten en academici bereiken. De presentaties bevatten daarom ook verwijzingen naar voornamelijk primaire (gedrukte) bronnen en volgens de website is een team van historici en filosofen verantwoordelijk voor de inhoud. De namen van deze onderzoekers worden echter niet op de site genoemd.  Alle lezingen worden in het Frans gegeven door  Lisa Martinot . Haar presentatievaardigheden zijn uitstekend en de inhoud is boeiend en goed onderzocht. Helaas is de Engelse versie niet meer online beschikbaar. De toevoeging die ik heb aan deze specif...

In 2016 kreeg ik de vraag van een journalist of negentiende-eeuwse vrouwen die een lint om hun nek droegen (of een "choker" zoals het werd genoemd) prostituees waren? Aanleiding was een hernieuwde belangstelling van dit type halsketting onder beroemdheden en tieners. Zelfs nu, vijf jaar later, omschrijft Harpers Bazar een choker als een van de trends in de mode. Een paar weken terug kwam tijdens een online lezing over de Belle Epoque in Parijs de choker ter sprake. Dit deed me denken aan de vraag  en ik ben op zoek gegaan naar een antwoord.(1) Volgens Encyclopaedia Britannica is de definitie van een choker: een halsketting die nauw om de nek past als een nauwsluitende, hoge kraag. Het Britse naslagwerk legt bovendien uit dat de choker in de negentiende eeuw populair werd. In zijn vroegste vorm had de ketting één of meerdere rijen parels. Halverwege de eeuw kwam de choker met een fluwelen band waarop een speld of parel was gespeld in de mode. De rood lint versie die vrouw...

Wat moet je lezen in de komende maanden als het buiten regent? Ik heb mijn huidige favoriete historische romans over prostitutie op een rij gezet, hoewel ze niet allemaal in de negentiende eeuw afspelen. Toch hebben de boeken met elkaar gemeen dat het karakterstudies zijn waarin de hoofdpersonen een transformatie ondergaan door de keuzes die ze maken. De verhalen worden met name verteld door de ogen van de hoofdpersonen. Het lijkt soms zelfs alsof ze letterlijk naast je op een bankje zitten te vertellen. Als lezer voelt het dan onbeleefd om op te staan en weg te lopen. Bovendien wil je echt weten hoe hun verhalen verlopen. Ik kan deze pageturners dan ook van harte aanbevelen. Drie ervan zijn in het Engels geschreven en twee in het Nederlands. ENGELSE ROMANS 1. Michel Faber,  The crimson petal and the white  (Edinburgh 2002) Met bijna 840 pagina's is het een hele reis die je maakt met de hoofdpersoon. Toch leg je dit boek niet makkelijk terzijde. Toen het laatste hoofdstuk nad...

Als je vanuit het buitenland eind negentiende eeuw in Amsterdam arriveert om er een tijd te wonen, dan heb je volgens de Vreemdelingenwet een reis- en verblijfspas nodig die je moet aanvragen bij het politiebureau. Met dit officiële document kun je dan drie maanden in de hoofdstad wonen en het vervolgens nog eens drie maal verlengen. Als je beroep echter verband houdt met prostitutie wordt de aanvraag standaard afgewezen, ook al is  in die periode  prostitutie legaal in Nederland. De regels op dit gebied worden echter decentraal bij gemeenten belegd. En hoewel er in Amsterdam voorstellen worden gedaan, worden de plannen om prostitutie te reguleren door de raad verworpen. Men vreest namelijk dat opgelegde regels juist zullen leiden tot een toename van illegale prostitutie in de stad. (1)   Het  Stadsarchief Amsterdam  heeft een apart register van geweigerde verzoeken van reis- en verblijfspassen aan buitenlandse vrouwen tussen de jaren 1874 en 1897. Het beroep w...

Dan Snow sprak voor de boeiende geschiedenispodcast History Hit met historica Julia Laite over geweld tegen vrouwen in het negentiende-eeuwse Londen. Aanleiding voor dit interview was de moord op Sarah Everard in maart van dit jaar. Julia vergelijkt de zaak met Emma Elizabeth Smith , die hetzelfde lot ondergaat na een bezoek aan een Londense bar in 1888. De wetenschapster verricht al tien jaar historisch onderzoek naar sekswerksters in Londen en het geweld dat ze ondervonden. (1)  Ze concludeert dat met het sluiten van de bordelen eind negentiende eeuw het geweld tegen vrouwen niet afnam. Juist het tegenovergestelde gebeurde. Het leidde tot een toename van geweld tegen de meest kwetsbaren. (2)     Ga naar de (Engelse) Podcast            (via Google Podcast)        De duistere stad Met de economische groei verschenen er steeds meer warenhuizen, uitgaansgelegenheden en koffiehuizen in laat-Victoriaanse Londen. De verander...

Een persoon uit het verleden komt pas echt tot leven wanneer je een oude foto van hem of haar ziet. Als je een dergelijke afbeelding uit de negentiende-eeuw in een archief hebt gevonden, dan is de kans echter groot dat de geportretteerde in problemen was gekomen met justitie. En blijkt het ook nog eens afkomstig te zijn uit het geheim register van ontslagen gevangenen , dan is het nog erger. In het register werden namelijk alleen personen toegevoegd die beschouwd werden als een gevaar voor de samenleving. Inzage was in die tijd beperkt tot personen in specifieke beroepen. Tegenwoordig is het oude register  online te raadplegen  bij het Brabants Historisch Informatie Centrum  (BHIC). (1) Ik vond in de databank ook veroordeelde bordeelhouders en prostituees, zoals de grimmig uitziende man hier rechts. Zijn naam was Gerardus Mulders. Initiatiefnemer voor het geheime register was de Minister van Justitie,  Anthony Modderman . (2)  Door zijn inbreng werden tussen 18...